ترکیه امروزه بهدلیل موقعیت جغرافیایی و تعهدات بینالمللی خود میزبان شمار قابل توجهی از درخواستهای مهاجران و پناهجویان است. در این چارچوب، هنگامی که فردی خارجی برای کسب یکی از وضعیتهای حفاظت بینالمللی (پناهنده، پناهندهٔ مشروط یا حمایت فرعی) در ترکیه درخواست میدهد، ردّ این درخواست میتواند پیامدهای حقوقی بسیار مهمی در پی داشته باشد. در این نوشته، فرآیندهای حقوقی پس از ردّ درخواست، راههای اعتراض، مهلتها، امکان بازدرخواست و ریسکهای احتمالی بهصورت مفصل بررسی میشود.
• بر اساس قانون اتباع بیگانگان و حفاظت بینالمللی شماره 6458 (یـوکّ/ YUKK)، یک تبعهٔ خارجی میتواند در ترکیه تقاضای حفاظت بینالمللی کند.
• درخواست بررسی میشود و اگر اداره — یعنی ریاست ادارهٔ مهاجرت — احراز کند که شرایط حفاظت فراهم نیست، «تصمیم ردّ» صادر میکند. مثال: رسیدن به این باور که خطر آزار یا آسیب جدی وجود ندارد، یا ادعاهای مطرحشده باورپذیر نیست.
• تصمیم ردّ بهصورت کتبی به متقاضی ابلاغ میشود و در صورت قطعیت، ممکن است حق اقامت در ترکیه از بین برود و فرآیند اخراج مطرح شود.
• اهمیت: «تصمیم ردّ = اخراج خودکار» نیست؛ با این حال، مطابق مواد 54 و 55 یـوکّ میتوان فرآیند اخراج را آغاز کرد.
• مواد 78/79 یـوکّ (درخواست، ارزیابی، ردّ وضعیت حفاظت بینالمللی و غیره)
• ماده 54 یـوکّ (اشخاصی که دربارهٔ آنان تصمیم اخراج اتخاذ میشود) و ماده 55 یـوکّ (اشخاصی که اخراج آنان ممنوع است)
• آییننامهٔ اتباع بیگانگان و حفاظت بینالمللی — تشریفات، مهلتهای اعتراض و دادرسی و مانند آن.
درخواستهای حفاظت بینالمللی طبق قانون یـوکّ و آییننامه ارزیابی میشود. ریاست ادارهٔ مهاجرت پرونده را با جزئیات از حیث اظهارات متقاضی، ادلهٔ ارائهشده، شرایط کشور مبدأ و ریسکهای امنیتی بررسی میکند. در این مرحله، معیارهای زیر از مهمترین جهات ردّ بهشمار میآیند:
نبود خطر آزار یا آسیب جدی (مواد 63 و 64 یـوکّ)
اساس حفاظت بینالمللی آن است که در کشور مبدأ یا اقامت قبلی، حیات، آزادی یا تمامیت جسمانی شخص با خطر جدی مواجه باشد. اگر در ارزیابی مشخص شود:
• در کشور متقاضی عملاً جنگ، درگیری داخلی یا خشونت فراگیر وجود ندارد؛
• متقاضی متعلق به گروههای در معرض آزار (قومیتی، دینی، سیاسی، اجتماعی و …) نیست؛
• حمایت مؤثر دولت یا مقامات ذیصلاح در کشور او برقرار است؛
در این صورت شرایط حفاظت فراهم نیست و درخواست رد میشود.
نمونه: فردی که در کشورش بهدلیل جرم عادی (نه سیاسی) تحت تعقیب است، عموماً معیارهای حفاظت را احراز نمیکند.
غیرقابل اعتماد یا ناسازگار بودن اظهارات متقاضی
طبق ماده 78/3-ç یـوکّ اداره، اظهارات شفاهی متقاضی را از منظر باورپذیری میسنجد. نمونههای رایج برای ردّ:
• تناقض در اظهارات، عدم تطابق تاریخها یا روایتهای متفاوت؛
• مدارک جعلی/ساختگی یا متناقض؛
• سوابق سفر که با ادعاها همخوان نیست؛
• نشانههای کتمان حقیقت، اغراق یا استفاده از عبارات القایی در مصاحبه.
در این حالت، اداره ممکن است «کاهش اعتبار اظهارات / عدم موفقیت در آزمون باورپذیری» را ذکر و درخواست را رد کند.
نکتهٔ عملی: صرف تناقضِ گفتاری ممکن است نزد دادگاهها کافی دانسته نشود؛ لازم است ارزیابی اظهارات با اطلاعات کشور مبدأ تطبیقی و مستدل باشد.
کشور ثالث امن یا کشور نخست پناهجویی (مواد 73–74 یـوکّ)
اگر متقاضی پیش از ورود به ترکیه:
• در کشور دیگری حفاظت بینالمللی دریافت کرده باشد، یا
• در کشوری که در آن حفاظت پذیرفته شده اقامت داشته باشد،
درخواست در ترکیه میتواند غیرقابل قبول شکلی تلقی و شخص به همان کشور بازگردانده شود. همچنین اگر کشور عبور کشور ثالث امن تلقی شود (مثلاً یکی از کشورهای عضو اتحادیهٔ اروپا با نظامهای مؤثرِ حمایت از حقوق بشر)، اداره میتواند بر این مبنا درخواست را رد کند.
نبود پیوند با گروه سیاسی/قومیتی/دینی/اجتماعی
طبق ماده 61 یـوکّ تعریف «پناهنده» مستلزم ترس موجه از آزار به یکی از دلایل حمایتشده است. اگر مشخص شود:
• متقاضی هدف تبعیض قرار نگرفته؛
• خطر پیشِ رو عام اجتماعی–اقتصادی است و شخصی نیست؛
• اشخاص در وضع مشابه در کشورشان با امنیت زندگی میکنند؛
وضعیت اعطا نمیشود.
نمونه: بیکاری، فقر یا طرد اجتماعی بهتنهایی موجب برخورداری از حفاظت بینالمللی نیست.
انگیزهٔ اقتصادی یا ظنّ سوءاستفاده از نظام
حفاظت بینالمللی صرفاً برای اشخاصی است که ترس واقعی از آزار یا آسیب جدی دارند. اگر احراز شود هدف، تمدید اقامت، اجتناب از اخراج، کسب مجوز کار یا طولانیکردن مسیر تابعیت است، اداره میتواند درخواست را رد و سوءاستفاده از نظام را صورتجلسه کند.
طبق ماده 77 یـوکّ این موارد در رویهٔ تسریعشده رسیدگی و غالباً به ردّ منتهی میشود.
تهدید نظم عمومی، امنیت عمومی یا بهداشت عمومی (ماده 64/5 یـوکّ)
در صورت وجود نشانههایی از:
• ارتکاب جرم، عضویت سازمانی یا ارتباطات تروریستی؛
• رفتاری که نظم یا امنیت عمومی را تهدید کند؛
• بیماریهای مسری که سلامت عمومی را به خطر اندازد؛
اداره میتواند درخواست را رد کند. این تصمیمها باید بر اطلاعات و ادلهٔ عینی مبتنی باشد، نه صرف گمان.
تذکر: حتی با وجود دلایل امنیتی، در صورت خطر شکنجه، مرگ یا رفتار غیرانسانی در بازگشت، اخراج ممنوع است (اصل عدماعاده / Non-Refoulement).
جهات استثنا (ماده 64 یـوکّ)
شخصی ممکن است با وجود انطباق با تعریف پناهنده، از حفاظت مستثنا شود، مانند:
• ارتکاب جنایت جنگی، جنایت علیه بشریت، اقدامات تروریستی یا جرایم سنگین غیرسیاسی؛
• اعمال مغایر با اصول ملل متحد؛
• سوءاستفاده از نظام پناهندگی.
این افراد مستثنا شناخته میشوند و درخواستشان رد میگردد.
ارائهنکردن ادله / ارائهٔ اطلاعات خلاف واقع
متقاضی مکلف است ادلهٔ مؤید (اسناد، اظهارات شهود، گزارشهای کشوری، مشخصات هویتی و …) ارائه کند. خودداری از ارائهٔ دلیل یا ارائهٔ عامدانهٔ اطلاعات نادرست (گذرنامه/هویت جعلی، تاریخ تولد نادرست، روایت ساختگی) موجب سقوط اعتبار و ردّ پرونده میشود.
نمونه: کسی که خود را تبعهٔ دو کشور معرفی میکند ولی هویت را با سند ثابت نمیسازد، ممکن است بهدلیل ابهام هویتی با ردّ مواجه شود.
وجود بدیلِ حفاظت داخلی در کشور مبدأ
اگر اداره تشخیص دهد خطر تنها در منطقهای مشخص از کشور متقاضی وجود دارد و وی میتواند به منطقهای دیگر بهطور معقول و امن نقل مکان کند، ممکن است بر مبنای بدیلِ حفاظت داخلی درخواست را رد کند.
تعارض با اطلاعات و گزارشهای معتبرِ کشور مبدأ
اگر روایت متقاضی با گزارشهای معتبر کشوری (سازمان ملل، عفو بینالملل، دیدبان حقوق بشر، EUAA/EASO و …) ناسازگار باشد، روایت باورپذیر تلقی نمیشود.
نمونه: ادعای «فشار سنگین بر مسیحیان» بدون پشتوانهٔ منابع معتبر.
ردّ قبلی یا درخواستهای مشابه (بازدرخواست تکراری)
اگر پیشتر درخواست حفاظت رد شده و اکنون حقایق جدید و اساسی ارائه نشود، درخواست جدید میتواند تکراری تلقی و بدون رسیدگی ماهوی رد شود.
این موضوع در ماده 75 یـوکّ و ماده 92 آییننامه تنظیم شده است.
تأخیر در درخواست یا اقامت طولانیِ غیرثابت در ترکیه
اگر متقاضی مدت زیادی پس از ورود درخواست دهد، اداره ممکن است نتیجه بگیرد که ترس فوری وجود نداشت.
بر اساس ماده 83 آییننامه، درخواستهای خارج از مهلتِ معقول در رویهٔ تسریعشده بررسی و غالباً رد میشوند.
رفتار مغایر با هدف اعلامشده / رفتوآمد به کشور مبدأ
اگر فرد در دوران برخورداری از حمایت در ترکیه — حتی برای مدتی کوتاه — به کشور مبدأ بازگردد، این امر نشانهای علیه جدیت ترس تلقی میشود.
همچنین عدم اعلام نشانی جدید یا نقض تکالیف ثبت و گزارشدهی به کاهش اعتبار میانجامد.
ادعاهای فعالیت سیاسیِ ناسازگار با اطلاعات کشوری
برخی مدعی فعالیت سیاسیای میشوند که بعید، غیرمستند یا نامتناسب با زمینهٔ کشور آنان است (مثال: سازمانی که در منطقهٔ ادعایی فعال نیست). در این موارد ارائهٔ دلیل اهمیت حیاتی دارد.
|
معیار |
مبنای حقوقی |
توضیح |
|
نبود خطر آزار |
ماده 63 یـوکّ |
عدم احراز تهدید شخصی |
|
اظهارات غیرقابل اعتماد |
ماده 78 یـوکّ |
تناقض گفتار/اسناد جعلی |
|
کشور ثالث امن/کشور نخست پناهجویی |
مواد 73–74 یـوکّ |
اقامت/حفاظت قبلی |
|
جهات استثنا |
ماده 64 یـوکّ |
جرایم، تروریسم، اعمال سنگین |
|
سوءاستفاده از نظام |
ماده 77 یـوکّ |
درخواست برای تمدید اقامت و مانند آن |
|
خطر برای امنیت عمومی |
ماده 64/5 یـوکّ |
تهدید نظم/امنیت |
|
بدیلِ حفاظت داخلی |
رویهٔ اداری |
امکان انتقال امن در کشور |
|
درخواست دیرهنگام |
ماده 83 آییننامه |
پس از گذشت زمان طولانی |
|
درخواست تکراری |
ماده 75 یـوکّ |
نبودِ واقعیت جدید و اساسی |
|
تعارض با گزارشها |
— |
ادعاهای بیپشتوانه |
• پس از قطعیت، متقاضی ممکن است وضعیت قانونی اقامت در ترکیه را از دست بدهد و با خطر اخراج روبهرو شود.
• اگر از طرق اداری یا قضایی برای ابطال تصمیم اقدامی نشود، فرآیند اخراج میتواند آغاز شود (بر پایهٔ ماده 54/1-ı یـوکّ).
• قطعیت تصمیم و آغاز فرآیند اخراج دو گام مستقل هستند؛ صرفِ ردّ به معنای اخراج فوری نیست.
4.1 اعتراض اداری / کمیسیون ملی
• در مهلتهای مشخص از تاریخ ابلاغ، میتوان اعتراض اداری مطرح کرد.
• طبق آییننامه، مهلت اعتراض ممکن است 10 یا 15 روز باشد.
• عملی: در این مرحله نتیجه بهندرت تغییر میکند، زیرا اعتراض در همان ساختار صادرکنندهٔ تصمیم بررسی میشود. مراقب مهلت باشید تا مهلت دادخواست قضایی از دست نرود.
4.2 دعوای ابطال
• میتوان ظرف 30 روز (در برخی موارد 15 روز) از تاریخ ابلاغ، نزد دادگاه صالح دعوای ابطال طرح کرد.
• دادگاه صالح: دادگاه اداری محل اقامت متقاضی.
• دادخواست باید شامل تاریخچهٔ درخواست، جهات ردّ، وضعیتهای خطر، مبانی حقوقی (یـوکّ، آییننامه، اسناد بینالمللی) و دلایل جدید باشد.
4.3 آثار دادرسی
• تقدیم دادخواست همراه با درخواست توقیف اجرای تصمیم میتواند فرآیند اخراج را متوقف کند؛ بدینسان متقاضی تا زمان رأی موقت دادگاه میتواند در ترکیه بماند.
• با قطعیت حکم، یا تصمیم ردّ ابطال میشود و درخواست دوباره بررسی میگردد، یا دادخواست ردّ میشود.
|
مرحله |
مرجع |
مهلت |
یادداشت |
|
ابلاغ تصمیم ردّ |
— |
— |
تاریخ ابلاغ حیاتی است |
|
اعتراض اداری |
ادارهٔ مهاجرت/کمیسیون |
10–15 روز |
اختیاری؛ مواظب از دسترفتن مهلت قضایی باشید |
|
دعوای ابطال |
دادگاه صالح |
15–30 روز |
مهلت قاطع؛ انقضای آن = قطعیت + خطر اخراج |
|
نتیجهٔ دادرسی |
دادگاه |
— |
وضعیت نهایی با حکم تعیین میشود |
• با وجود ردّ، در صورت وجود حقایق جدید و اساسی میتوان بازدرخواست ارائه کرد؛ البته باید جهات تصمیم قبلی خنثی شود. این امر همیشه ممکن نیست و باید توسط وکیل ارزیابی شود.
• تصمیم ممکن است غیرقابل قبول یا استثنا باشد؛ هرکدام تشریفات و مهلتهای خاص خود را دارند.
• غیر از حفاظت بینالمللیِ نوع پناهندگی، امکان بررسی حمایت فرعی یا پناهندگی مشروط نیز بنا به معیارهای مستقل وجود دارد.
• طبق ماده 54/1-ı یـوکّ، «ردّ شدگان» در زمرهٔ کسانی هستند که میتوان دربارهٔ آنان تصمیم اخراج گرفت.
• اما بر پایهٔ ماده 55/1-الف و سایر بندها، در صورت وجود خطر واقعی اعدام، شکنجه/بدرفتاری یا بیماریِ صعبالعلاج بدون امکان درمان، اتخاذ یا اجرای تصمیم اخراج ممکن نیست.
• بنابراین پس از ردّ، باید خطر بازگرداندن بهطور ملموس سنجیده و در صورت بالابودن خطر، مسیرهای حمایتی بهموقع فعال شود.
• برخی آراء تصریح دارند که صرفِ تصمیم ردّ بهتنهایی به معنای آغاز خودکارِ اخراج نیست.
• همچنین دادگاههای اداری میطلبند که ارزیابی اداره از خطرات عینی و مستدل باشد؛ برآوردهای کلی کافی نیست.
